سرآمد دانشمندان علم شيمي

سرآمد دانشمندان علم شيمي

به مناسبت روز داروسازي و بزرگداشت زكرياي رازي

نويسنده: اكبر خورد چشم

بارها گفته ايم و صفحات بسياري به نگارش درآورده ايم كه ملك ري، يكي از شهرهاي ايران زمين است كه دانشمندان بسياري از آن برخاسته اند و چون نگيني بر آسمان علم و ادب تابيدن گرفته اند، آنچنان كه در كتاب ارزشمند «احسن التقاسيم» راجع به اين ديار آمده است: «در اين شهر مدارس و مجالس علم فراوان است و اعظان آنجا فقيه و روساي آنان عالم و محتسبشان مشهور وسخنورانشان اديب هستند و...»امروز، روز داروسازي است و اين ناميدن به پاسداشت يكي از دانشمندان نام آشناي ايراني است كه از ديار ري برخاسته است امروز، روز بزرگداشت مقام علمي بي نظير ابوبكر محمدبن زكرياي رازي است كه در ذيل مختصري از احوال و آثار وي به جامعه علمي و پزشكي جهان بيان مي شود تا بيش از پيش به ايراني بودن خود بباليم و از اينكه در سايه سار مكتب دانش پرور اسلام بوده و هستيم، از اين فرصت مبارك استفاده كنيم و اين چنين در جهت اعتلاي خويشتن قدم برداريم.
    ابوبكر، محمدبن زكرياي رازي در سال 251 ه.ق در شهرستان ري ديده به جهان گشود. از كودكيش اطلاعات چنداني در دسترس نيست، اما عده اي نقل كرده اند در سنين نوجواني علاقه اي فراوان به موسيقي داشت، چنانچه بعد از اندك مدتي در نواختن ني و بنا به قولي عود تبحر فراوان يافت. اما روح كنجكاو وي سيراب نشد. پس به زرگري و صرافي پرداخت. اما نه تنها در علم كيمياگري به جايي نرسيد، بلكه به سبب آزمايش هاي علمي كه براي ساختن طلاداشت، چشمانش دچار آسيب شد. در اين زمان بود كه سخن آن پزشك كه در ازاي مداواي چشم وي پانصد سكه زرگرفت، راه دانشمند جوان را تغيير داد، سخني كه: «كيميايي واقعي علم طب است، نه آنكه تو بدان مشغولي» و اين چنين بود كه نخست علوم پايه فلسفه، رياضي، اخترشناسي و ادب را در زادگاهش ري آموخت و بعد از آن به بغداد رفت تا اين چنين نبوغ واقعي اش شكوفاتر شود، آن طور كه در اين شهر به رياست بيمارستان آن ديار گماشته شد؛ بيمارستاني كه به دست بدر، غلام معتضد عباسي در زمان زكرياي رازي ساخته شد. جالب آنكه روايت شده هنگامي كه مي خواستند بيمارستان را بر پاسازند، از دانشمند جوان ايراني نظر خواستند. پس رازي فرمان داد قطعه هاي مساوي از گوشت را در محله هاي گوناگون شهر بياويزند و آن جايي را انتخاب كنند كه قطعه گوشت در آنجا ديرتر از جاهاي ديگر فاسد شده باشد. جالب تر آنكه رازي در اين بيمارستان شيوه اي را بنيان گذاشت كه امروزه در بسياري از بيمارستان هاي مدرن جهان از آن استفاده مي شود، يعني ابتدا بيمار به سراغ شاگردان شاگردان رازي ( پزشك عمومي امروز) مي رفتند. چون مداوا نمي شدند به سراغ شاگردان رازي (پزشك تخصصي امروزي) مي رفتند و سر آخر چون بهبودي حاصل نمي شد، به سراغ رازي و برخي شاگردان خاص وي (پزشك فوق تخصص امروزي) مي رفتند و اين چنين بهبودي را به دست مي آوردند. از همه اينها جالب تر آنكه در آن زمان كه در بلادي چون فرنگ و يا بلاد متمدن آن زمان، بيماران رواني را جزو افراد مطرود جامعه به حساب مي آوردند، زكرياي رازي در بيمارستان بغداد بخشي را به بيماران رواني اختصاص داد و در راه بهبود ايشان تلاش بسيار كرد. بي ترديد زكرياي رازي را مي توان جزء دانشمندان پرتلاش ايراني به حساب آورد كه آثارش تا سال ها در دانشگاه هاي بزرگ اروپايي استفاده مي شد، چنانچه كتاب «الحاوي» وي از جمله آثاري است كه براي اولين بار به روش گوتنبرگ به چاپ رسيد. علت اينكه مي گوييم زكرياي رازي از پرتلاش ترين دانشمندان ايراني است آن مي باشد كه آثار مكتوب و نيز كشفيات وي بسيار گسترده اند؛ آن گونه كه طبق گفته و نوشته ابوريحان بيروني، از زكرياي رازي بيش از 184 كتاب در موضوعات مختلف بر جاي مانده است، كتابهائي كه درعلم پزشكي 56 كتاب، طبيعيات 33 كتاب، منطق 7 كتاب، رياضيات و اخترشناسي 10 كتاب، تفسير و تخليص كتاب هاي فلسفي و پزشكي ديگران 7 كتاب، علوم فلسفي و تخميني 17 كتاب، ماوراءالطبيعه 6 كتاب، الهيات 14 كتاب، كيميا 22 كتاب و... مي باشد.
    اغلب اين كتب از آثار برجسته علمي هستند كه در آن ميان كتاب «الحاوي» يا «الجامع الكبير» بزرگترين دانشنامه پزشكي است كه در آن نظريه هاي پزشكان پيش از رازي گردآوري شده و از آثار مشهور زكرياي رازي است كه براي نگارش آن پانزده سال تلاش كرد. اين كتاب در سال 1297 م. به درخواست شارل انجو، شاه سيسيل، ب